सोलुखुम्बु महाकुलुङको मार्मेकुमा कुनै बेला २५ घर आसपासले मकै र आलु खेती गर्दथे । लेकाली जमिन भएकोले मार्मेकुले महाकुलुङका अधिकाशं क्षेत्रलाई मकै र आलुको बिऊ उपलब्ध गराउथ्यौं । मार्मेकुमा जेठको दोस्रो हप्तादेखी मकैको घोगा लाग्न थाल्छ र बाँदर रुङनु पर्दछ । प्रत्येक २५ घरले ४ दिनको दरले बाँदर रुङदा असोजको दोस्रो हप्ता कट्थ्यौ । बाँदर रुङने पालो सकिनेबेलामा हरेकले मकै र आलु उठाईसक्नु पर्दथ्यौ ।
तर यो दुई दशकमा गाँउभरी बिदेश जाने लहर चल्यौ । केहीले सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरुमा जागिर गर्न र पढाईको लागी प्रदेशीए । त्यसपछि हरेक साल मार्मेकुमा खेती गर्ने घरपरिवार घटदै गयो । जति खेती गर्ने परिवार संख्या घटदै गयो बाँदर रुङने पालो पनि ४ दिनबाट बढ्दै गयो । १० दिनभन्दा पनि माथी उक्लिन थालेपछि बाँकीले पनि मार्मेकुमा खेतीपाती गर्नुभन्दा ट्रेकिङ गरेर चामल किनेर खाने सोँच बनाउन थाले । गाँउमा आएको धुले सडकले पनि उनीहरुलाई थप सजिलो बनायो । अहिले सिंङगो गाँउलाई आलु र मकैको बिऊ दिने मार्मेकु बाँदरको कारणले पुरै बाँझिएको छ । एक हिसाबले मार्मेकु बाँदरको उपनिवेश भएको छ । मानिसहरु पुरै बिस्थापित भएका छन् ।
मार्मेकु एउटा प्रतिनिधी उदाहरण मात्र हो । सोलुखुम्बुको महाकुलुङमा मार्मेकुमा जस्तै बाँदर रुङने परम्परागत कृषि सहकार्य बोक्सेम, तोस्खम, छुरखम, सेरोम, वोरिपुई, बोदेल, देथोनाम, बोदिरी लगायतका दर्जनौं ठाँउहरुमा पनि थिए । अहिले कुनै पनि ठाँउमा न खेतीपाती गरिन्छ न बाँदर रुङने सहकार्य नै गरिन्छ । अलैची रोप्यौ त्यो पनि फल्नै नपाई खाईदिने । डाँलेघाँसको बिरुवा समेत मुना पलाउने बेलामा बाँदरले खाईदिन्छ । महाकुलुङका अधिकाँशका जग्गा जमिन गाँउघरभित्र निकै कम्ती छ । कतिपयको त घडेरी मात्रै गाँउमा हो, बाँकी गरिखाने सबै जग्गा जमिनहरु गाँउघरभन्दा बाहिरका यी ठाँउहरुमा मात्र छन्, जहाँ अहिले बाँदरको कारण कुनै पनि किसिमको खेती गर्न असम्भव भईसकेको छ ।
हामी सजिलै भन्न त भन्छौं, गाँउमा बाँझो जमिन छोडेर सहरमा सुकुम्बासी भएर बसेका छन् तर गाँउको जमिनलाई बाँदरले कब्जा जमाएर खेती गर्नै नसक्ने अवस्थामा छन् । सहकार्यमा बाँदर रुङने हिजोको जस्तो जमात छैन । एक्लै तीन महिनासम्म बिहान ५ बजेदेखि बेलुका ६ बजेसम्म बाँदर रुङेर खेती गर्ने कल्पनासम्म पनि गर्न सकिन्न । अधिकांश गाँउमा बस्ने किसानहरुले पनि अहिले खेती गर्दैनन् । गाँउमा बसेर पनि कोठा भाँडा तिर्न नपरेको मात्र हो । सहरमा जस्तै गाँउमै पनि अहिले ट्रेकिङ वा अन्य ज्याला मजदुरी गरेर खानुपर्ने बाध्यता छ । सोलुखुम्बु महाकुलुङको बाँदर आतंक पूर्बी पहाडी जिल्लाहरुका अधिकांश गाँउबस्तीका किसानहरुका प्रतिनिधीमुलक समस्या हुन् । जंगली जनावरले किसानलाई दिने यस्ता सास्तीहरु तराईमा हात्तीको हुन सक्छ । कुनै ठाँउमा बँदेलको हुन सक्छ तर सर्बत्र छन् । हाम्रो ऐन कानूनले भने जनतालाई बिस्थापन गरिरहेका यस्ता जंगली जनावरहरुलाई मार्न दिएको छैन ।
पश्चिमा देशहरु खासगरी युरोपियन युनियन र अमेरिकाले बन्यजन्तु संरक्षण, जैविक विविधता संरक्षण र संरक्षित क्षेत्र ब्यवस्थापन शिर्षकमा नेपाललाई बार्षिक लगभग ८० मिलियन डलर (१० देखि १२ अर्ब रुपैया) सहयोग गर्ने रहेछ । नेपाललाई यसरी बन्यजन्तु संरक्षण गर्न पैसा दिने युरोपमध्ये फ्रान्स र जर्मनीको बन्यजन्तु शिकार ब्यवस्थाको बारेमा छोटो चर्चा गरौं ।
क्रिस्मस र नयाँवर्षको आसपासमा फ्रान्सका सुपरमार्केटहरुमा मृग, बाह्रसिंगे जरायो, बँदेल लगायतका जंगली जनावरका मासु जताततै बिक्रीमा राखिएका हुन्छन् । हुन त फ्रान्समा यस्ता जंगली जनावरहरु पाल्ने पनि गरिन्छ तर अधिकांश मासु जंगलमा शिकार गरेरै बेचिएको हो । यहाँ हरेक डेपार्टमेन्ट (नेपालमा प्रदेश जस्तो) ले वर्षमा हरेक जंगली जनावरको शिकारको लागी कम्तीमा एक पल्ट शिकार लाईसेन्स खोल्छ । जंगली बदेल (सङलियर)को लागी प्राय अगष्टदेखि मार्चसम्म रहन्छ । मृग (रेर्रफ) लगायतका अधिकांशको शिकार सेप्टेम्बरको आसपासमा खुल्छ । त्यहाँ मृग, बँदेल, नाउर लगायत २० जातका जंगली जनावरहरुको शिकार गर्न पाईन्छ ।
संसारको सबैभन्दा राम्रो ट्रेकिङ रुटको उपाधी पाईरहने फ्रान्सको कोर्सिका टाँपुको जिआर २० रुटको प्रमुख बिशेषता भनेको जंगली बदेलको शिकार र मासु पनि हो । दाल,भात,तरकारी र मःम जसरी नेपाली खानेकुरामा चर्चामा रहन्छ त्यसरी नै फ्रान्सेली खानेकुरामा गहुँको रोटी, वाईन र चिज आउछ तर कोर्सिका टाँपु भिजिट गर्दा धेरै ठाँउमा कोर्सिकाले आफुलाई वाईन, रोटी र चिज बाहेक सङलियर (जंगली बँदेल) को शिकार र मासुले पनि चिन्न आग्रह झल्किने फोटो र ठुला पोष्टरहरु राखिएको छ ।
अब जर्मनीको कुरा गरौं । धादिङबाट निर्वाचित एक जना जनप्रतिनिधीले संसदको विषयगत समितिको बैठकमा जर्मनीमा जंगली बँदेलको शिकार गरिदैन बरु इलेक्ट्रिक फेन लगाएर रोकिन्छ भनेर बोल्नु भएको छ तर जर्मनीमा सबैभन्दा बढी शिकार गरिने जंगली जनावर नै बँदेल (वाईल्ड बोर) हो । यसबाहेक जर्मनीमा शिकार गर्न पाईने जंगली जनावरहरुमा Red deer, Roe deer, Fallow deer, Sika deer, Chamois, Mouflon, European hare, wild rabbit, Red fox, Raccoon, Raccoon dog, Mink Species, Marten Species पर्दछन् ।
जर्मनी र फ्रान्सपछि अमेरिकाको कुरा गरौं । अमेरिकाको अलास्का टाँपु शिकार गर्नकै लागी संसारभरी प्रसिद्व छ । त्यहाँ ४ प्रकारको त भालुको मात्र शिकार गरिन्छ । हालै अमेरिकी राष्ट्रपति प्रशासनले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई टेवा पुरयाउने भन्दै थप नयाँ ४२ ठाँउहरुमा जंगली जनावरको शिकार र माछा मार्न अनुमति दिने प्रकृया अगाडी बढाएको छ भने यसभन्दा अगाडी शिकार खेल्न आवश्यक प्रक्रियाहरुलाई ज्यादै सरल बनाईदिएको छ ।
आफ्नो देशको अर्थतन्त्रलाई टेवा पुग्ने भन्दै दर्जनौ जंगली जनावरको शिकार गर्ने यी पश्चिमा मुलुकहरुले त्यही जातको जंगली जनावरको संरक्षण नेपालमा चाही पैसा दिएर किन गर्नु परेको होला ? अलास्का जस्तो अनकन्टार चिसो टाँपुमा न खेतीपाती हुन्छ न कृषकको बालीनाली नै खाईदिन्छ तर पनि त्यहाँ दुर्लभ कालो भालुको शिकार गरिन्छ । घोरल झारलको शिकार गरिन्छ । नेपालमा चाही बाँदरले बस्ती उठाईसक्यौ । बस्ती छेउछाउका सबै जग्गा जमिनमा बाँदरले कब्जा जमाईसक्यौ तर पनि संरक्षण केका लागी ? कसका लागी ? कोही कोही संसदहरु बाँदर मार्न पाउनुपर्छ भन्दा कसको लागी नियम आपत्ती जनाईरहेका छन् ?
भर्खरै अर्थमन्त्रीले सार्वजानिक गरेको प्रतिवेदन अनुसार ६२ प्रतिशत नेपालीले कृषिपेशा अंगालेका छन् तर देशको कुल ग्राहस्त उत्पादनमा कृषिको योगदान चाही २५ प्रतिशत मात्र रहेछ । यसको प्रमुख कारण ग्रामीण कृषकलाई जंगली जनावरले बसिखान दिएको छैन कसरी कृषिबाट उत्पादकत्व बढ्नु ? हिमाली भेगका कृषकहरुको भालुले बाली नाली त के ज्यान समेत लिने गरेको छ । पहाडी भेगमा बाँदर र दुम्सीले बिस्थापित गरेका छन् । तराईमा हात्ती र जंगली बँदेलले गरिखान दिएको छैन ।
यस्तो अवस्थामा रेमिट्यान्समा आधारित हाम्रो अर्थतन्त्रलाई देशकै उत्पादनमुलक बनाउने हो भने सानो इकाईमा सबै कृषकले महशुस गर्ने गरी अब बाँदर र बँदेल लगायतका केही जंगली जनावरहरुलाई कमसेकम त्यहाँको कृषकले मार्न पाउने गरी कानून परिमार्जन गर्न अति जरुरी भईसक्यौ । म त भन्छु बरु सरकारले मार्ने दायित्व हुने गरी कानून संसोधन हुन जरुरी छ वा मार्न पाउने कानून बन्यौ भने कमसेकम स्थानीय सरकारले बजेट बिनियोजन गरेरै यस्ता हानिकारक जंगली जनावर मारेर कृषिमा नयाँ वातावरण बनाउन जरुरी छ ।
सोलुखुम्बुका लेखक कुलुङ हाल फ्रान्समा हुनुहुन्छ ।
प्रतिक्रिया