सारांश
नेपालको ग्रामीण तथा स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन सहकारी संस्थाहरूले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। विशेषगरी दुर्गम तथा पहाडी जिल्लाहरूमा बैंक तथा अन्य वित्तीय संस्थाको पहुँच सीमित भएका अवस्थामा सहकारी संस्थाहरूले वित्तीय सेवाको विस्तार गरी स्थानीय जनताको आर्थिक जीवनस्तर उकास्न सहयोग पुर्याएका छन्। सङ्खुवासभा जिल्ला भौगोलिक रूपमा विकट तथा प्राकृतिक स्रोतले सम्पन्न जिल्ला हो। यहाँका नागरिकहरूको आयआर्जन, बचत, लगानी तथा उद्यमशीलता विकासमा सहकारी संस्थाहरूले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। यस लेखमा सङ्खुवासभा जिल्लामा सञ्चालन भएका सहकारी संस्थाहरूको वित्तीय योगदान तथा स्थानीय आर्थिक विकासमा परेको प्रभावको विश्लेषण गरिएको छ। अध्ययनले सहकारी संस्थाहरूले बचत संकलन, ऋण प्रवाह, कृषि तथा साना उद्यममा लगानी, रोजगारी सिर्जना तथा सामाजिक पूँजी निर्माणमा सकारात्मक योगदान दिएको देखाएको छ। तथापि, व्यवस्थापकीय कमजोरी, सीमित पूँजी, प्राविधिक दक्षताको अभाव तथा नियामकीय चुनौतीहरू सहकारी क्षेत्रका प्रमुख समस्याका रूपमा देखिएका छन्।
मुख्य शब्दहरू: सहकारी संस्था, वित्तीय योगदान, स्थानीय आर्थिक विकास, बचत, ऋण, सङ्खुवासभा जिल्ला
१। परिचय
नेपालको संविधानले सहकारी क्षेत्रलाई सार्वजनिक तथा निजी क्षेत्रसँगै अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण आधारस्तम्भका रूपमा स्वीकार गरेको छ। सहकारी संस्थाहरू सदस्यहरूको साझा आवश्यकता तथा हितलाई केन्द्रमा राखेर सञ्चालन हुने लोकतान्त्रिक आर्थिक संगठनहरू हुन्। नेपालमा सहकारी आन्दोलनको औपचारिक सुरुआत २०१३ सालमा चितवन जिल्लाको बखान सहकारी संस्थाबाट भएको मानिन्छ। त्यसयता सहकारी क्षेत्रले निरन्तर विस्तार पाउँदै स्थानीय आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण माध्यमको रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गरेको छ।
सङ्खुवासभा जिल्ला कोशी प्रदेशको हिमाली तथा पहाडी भूभागमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। जिल्लामा कृषि, पशुपालन, जडीबुटी, पर्यटन तथा साना व्यवसायहरू आयआर्जनका प्रमुख स्रोतहरू हुन्। भौगोलिक विकटता, सीमित पूर्वाधार तथा बैंकिङ सेवाको न्यून पहुँचका कारण धेरै नागरिकहरू औपचारिक वित्तीय सेवाबाट वञ्चित रहने गरेका छन्। यस्ता अवस्थामा सहकारी संस्थाहरूले वित्तीय पहुँच विस्तार गरी स्थानीय आर्थिक गतिविधिहरूलाई चलायमान बनाउन सहयोग गरेका छन्। स्थानीय स्तरमा बचत गर्ने बानीको विकास, ऋणको सहज उपलब्धता, उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी तथा समुदायमा आर्थिक चेतना अभिवृद्धि गर्न सहकारी संस्थाहरू प्रभावकारी माध्यम बनेका छन्। विशेषगरी महिला, किसान, युवा तथा निम्न आय भएका समुदायहरूलाई आर्थिक गतिविधिमा सहभागी गराउन सहकारी संस्थाहरूले उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरेका छन्।
२। सहकारी संस्थाको अवधारणा र महत्व
सहकारी संस्था भनेको समान आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक आवश्यकताहरू पूरा गर्न व्यक्तिहरूले स्वेच्छिक रूपमा स्थापना गरेको स्वशासित संगठन हो। सहकारी संस्थाहरू सदस्यहरूको सहभागिता, समानता, पारदर्शिता तथा साझा उत्तरदायित्वका सिद्धान्तमा आधारित हुन्छन्। सहकारी संस्थाको मुख्य उद्देश्य नाफा कमाउनु मात्र नभई सदस्यहरूको आर्थिक तथा सामाजिक उत्थान गर्नु हो। सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय स्तरमा बचत संकलन गरी त्यसलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने भएकाले स्थानीय पूँजी निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा सहकारी संस्थाहरूले वित्तीय पहुँच बढाएर गरिबी न्यूनीकरण, रोजगारी सिर्जना तथा उद्यम विकासमा सहयोग पुर्याउँछन्। नेपाल जस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा सहकारी क्षेत्र आर्थिक समावेशीकरणको प्रभावकारी माध्यम बनेको छ। विशेषगरी बैंकिङ पहुँच न्यून भएका क्षेत्रहरूमा सहकारी संस्थाहरूले वित्तीय सेवा प्रदान गरी स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सशक्त बनाएका छन्।
३। सङ्खुवासभा जिल्लामा सहकारी संस्थाहरूको अवस्था
सङ्खुवासभा जिल्लामा विभिन्न प्रकारका सहकारी संस्थाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। बचत तथा ऋण सहकारी, कृषि सहकारी, बहुउद्देश्यीय सहकारी, महिला सहकारी तथा उपभोक्ता सहकारीहरू जिल्लामा सक्रिय रूपमा कार्यरत छन्। जिल्लाका अधिकांश स्थानीय तहहरूमा सहकारी संस्थाहरूको पहुँच विस्तार भएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा सहकारी संस्थाहरूमा सदस्य संख्या, बचत रकम तथा ऋण लगानीको परिमाण उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको देखिन्छ। स्थानीय नागरिकहरूले बैंकिङ सेवाभन्दा सहकारीलाई सहज, पहुँचयोग्य तथा विश्वासिलो वित्तीय माध्यमका रूपमा ग्रहण गरेका छन्। सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय आवश्यकता अनुसार वित्तीय सेवा प्रदान गर्ने भएकाले उनीहरूको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ। विशेषगरी कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रमा आधारित अर्थतन्त्र भएको सङ्खुवासभामा सहकारी संस्थाहरूले किसानहरूलाई कृषि उत्पादन वृद्धि गर्न आवश्यक पूँजी उपलब्ध गराउने कार्य गरेका छन्। यसले कृषि व्यवसायीकरण तथा उत्पादन वृद्धिमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
४। सहकारी संस्थाहरूको वित्तीय योगदान
सहकारी संस्थाहरूको प्रमुख वित्तीय योगदान स्थानीय स्तरमा बचत परिचालन गर्नु हो। सहकारी संस्थाहरूले नागरिकहरूमा नियमित बचत गर्ने संस्कारको विकास गरेका छन्। साना–साना रकमको बचत संकलन गरी ठूलो पूँजी निर्माण गर्ने कार्य सहकारी संस्थाहरूको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। सङ्खुवासभा जिल्लामा सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय नागरिकहरूको निष्क्रिय बचतलाई परिचालन गरी उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गरेका छन्। यसबाट स्थानीय पूँजी जिल्ला भित्रै परिचालन हुन सकेको छ। यदि स्थानीय बचत बाहिरी क्षेत्रमा प्रवाह हुने अवस्था हुन्थ्यो भने स्थानीय आर्थिक विकासमा त्यसको योगदान सीमित हुने थियो। सहकारी संस्थाहरूले भने स्थानीय स्रोतलाई स्थानीय विकासमा प्रयोग गर्ने वातावरण सिर्जना गरेका छन्।
सहकारी संस्थाहरूले सदस्यहरूलाई सहज तथा सुलभ रूपमा ऋण उपलब्ध गराउँदै आएका छन्। कृषि, पशुपालन, खुद्रा व्यापार, घरेलु उद्योग, पर्यटन व्यवसाय तथा अन्य साना उद्यम सञ्चालन गर्न आवश्यक पूँजी सहकारीमार्फत उपलब्ध भएको छ। यसले उद्यमशीलता विकास तथा स्वरोजगार सिर्जनामा महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याएको छ। सहकारी संस्थाहरूले वित्तीय साक्षरता अभिवृद्धि गर्न पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। सदस्यहरूलाई बचत, लगानी, ऋण व्यवस्थापन तथा आर्थिक अनुशासन सम्बन्धी जानकारी प्रदान गरिनुका साथै वित्तीय व्यवहारमा जिम्मेवारी बढाउन सहयोग गरिएको छ। यसले समुदायमा आर्थिक चेतनाको स्तर वृद्धि गरेको छ।
५। स्थानीय आर्थिक विकासमा प्रभाव
सहकारी संस्थाहरूको विस्तारसँगै सङ्खुवासभा जिल्लाको स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक परिवर्तन देखिएको छ। सहकारीमार्फत प्राप्त ऋणको उपयोग गरी धेरै व्यक्तिहरूले कृषि व्यवसाय, पशुपालन, खुद्रा व्यापार तथा अन्य आयमूलक गतिविधिहरू सञ्चालन गरेका छन्। यसबाट उत्पादन वृद्धि हुनुका साथै स्थानीय स्तरमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना भएका छन्। कृषि क्षेत्रमा सहकारी संस्थाहरूको योगदान विशेष महत्वको छ। किसानहरूले बीउ, मल, कृषि उपकरण तथा अन्य आवश्यक सामग्री खरिद गर्न सहकारीबाट ऋण प्राप्त गरेका छन्। यसले कृषि उत्पादनमा वृद्धि तथा व्यवसायिक कृषि प्रवर्द्धनमा सहयोग पुर्याएको छ। कृषि उत्पादन बढेसँगै किसानहरूको आयमा वृद्धि भएको छ, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई थप गतिशील बनाएको छ।
महिला सशक्तीकरणमा पनि सहकारी संस्थाहरूको योगदान उल्लेखनीय रहेको छ। महिला सहकारी तथा अन्य सहकारी संस्थाहरूमा महिलाहरूको सक्रिय सहभागिताले उनीहरूको आर्थिक आत्मनिर्भरता बढाएको छ। महिलाहरूले बचत तथा ऋणमार्फत साना व्यवसाय सञ्चालन गरी परिवारको आय वृद्धि गर्न सफल भएका छन्। यसले लैङ्गिक समानता तथा सामाजिक समावेशीकरणलाई समेत प्रोत्साहन गरेको छ। सहकारी संस्थाहरूले सामाजिक विकासमा पनि सकारात्मक प्रभाव पारेका छन्। धेरै सहकारी संस्थाहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइ तथा सामाजिक चेतना सम्बन्धी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन्। यसले समुदायको समग्र विकासमा सहयोग पुगेको छ।
६। सहकारी क्षेत्रका चुनौतीहरू
सहकारी संस्थाहरूले महत्वपूर्ण योगदान पुर्याए तापनि विभिन्न चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। धेरै सहकारी संस्थाहरूमा व्यवस्थापकीय दक्षताको अभाव देखिन्छ। पर्याप्त तालिम तथा प्राविधिक ज्ञानको कमीले संस्थागत सुशासनमा समस्या उत्पन्न हुन सक्छ।
सीमित पूँजी अर्को महत्वपूर्ण चुनौती हो। सहकारी संस्थाहरूको पूँजी आधार सानो भएकाले ठूला परियोजनाहरूमा लगानी गर्न कठिनाइ हुने गरेको छ। साथै ऋण असुलीमा समस्या देखिएमा वित्तीय स्थायित्वमा असर पर्न सक्छ। डिजिटल प्रविधिको सीमित प्रयोगले पनि सहकारी संस्थाहरूको कार्यक्षमतामा प्रभाव पारेको छ। आधुनिक बैंकिङ तथा वित्तीय संस्थाहरूको तुलनामा धेरै सहकारी संस्थाहरू अझै परम्परागत प्रणालीमा निर्भर रहेका छन्। यसले सेवा प्रवाहको गति तथा गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ। कहिलेकाहीँ पारदर्शिता तथा उत्तरदायित्व सम्बन्धी समस्याहरू पनि देखिने गरेका छन्। वित्तीय अनुशासन तथा प्रभावकारी नियमनको अभावले केही सहकारी संस्थाहरूमा सदस्यहरूको विश्वास कमजोर हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।
७। भविष्यका सम्भावना र सुधारका उपाय
सङ्खुवासभा जिल्लामा सहकारी क्षेत्रको भविष्य उज्ज्वल देखिन्छ। कृषि, पर्यटन, जडीबुटी तथा साना उद्योगहरूमा लगानी विस्तार गरी सहकारी संस्थाहरूले स्थानीय आर्थिक विकासलाई थप गति दिन सक्छन्। डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, वित्तीय साक्षरता कार्यक्रमको विस्तार तथा सुशासनको सुदृढीकरण आवश्यक छ। सहकारी संस्थाहरूले उत्पादनमुखी क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। केवल उपभोगमुखी ऋण वितरणभन्दा उद्यम विकास तथा रोजगारी सिर्जना गर्ने कार्यक्रमहरूमा प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्थानीय सरकार, सहकारी संस्था तथा निजी क्षेत्रबीच समन्वय बढाएर विकासका साझा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ। सहकारी व्यवस्थापन सम्बन्धी तालिम, क्षमता विकास कार्यक्रम तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले संस्थागत प्रभावकारिता बढाउन मद्दत गर्नेछ। साथै नियमित अनुगमन तथा मूल्याङ्कन प्रणालीलाई सुदृढ बनाउन आवश्यक छ।
निष्कर्ष
सङ्खुवासभा जिल्लामा सहकारी संस्थाहरू स्थानीय आर्थिक विकासका महत्वपूर्ण साझेदारका रूपमा स्थापित भएका छन्। उनीहरूले बचत परिचालन, ऋण प्रवाह, उद्यमशीलता विकास, कृषि प्रवर्द्धन, महिला सशक्तीकरण तथा रोजगारी सिर्जनामा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएका छन्। स्थानीय स्रोत तथा पूँजीलाई परिचालन गरी आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न सहकारी संस्थाहरू प्रभावकारी माध्यम बनेका छन्। यद्यपि व्यवस्थापकीय कमजोरी, सीमित पूँजी, प्राविधिक दक्षताको अभाव तथा सुशासन सम्बन्धी चुनौतीहरू अझै विद्यमान छन्। यी चुनौतीहरूको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्दै उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्न सकिएमा सहकारी संस्थाहरूले सङ्खुवासभा जिल्लाको दिगो आर्थिक विकासमा अझ महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्नेछन्। त्यसैले सहकारी क्षेत्रको सुदृढीकरण स्थानीय समृद्धि तथा समावेशी आर्थिक विकासका लागि अपरिहार्य देखिन्छ।
लेखक पन्त जनमैत्री वचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेड, खाँदबारी, सङ्खुवासभाका अध्यक्ष तथा वरुण बहुमुखी क्याम्पस, खाँदबारी, सङ्खुवासभाका उपप्राध्यापक हुनुहुन्छ ।
प्रतिक्रिया